คำบรรยาย: ไลโคพีน (Lycopene) จัดเป็นสารในกลุ่มคาโรทีนอยส์ซึ่งเป็นตระกูลเดียวกันกับเบต้าแคโรทีน (Beatacarotene) สารไลโคพีนนี้เป็นรงควัตถุที่พบในผักและผลไม้เช่นเดียวกับคาโรทีนอยด์ตัวอื่น ๆ แต่ไม่สามารถเปลี่ยนเป็นวิตามินเอได้ ไลโคพีนพบได้มากเป็นพิเศษในมะเขือเทศและผลิตภัณฑ์แปรรูปต่างๆที่มีมะเขือเทศเป็นองค์ประกอบ (1) ในน้ำเลือดของมนุษย์เรามีสารจำพวกคาโรทีนอยส์เป็นองค์ประกอบอยู่หลายชนิด ซึ่ง 50 เปอร์เซนต์ของทั้งหมดนี้เป็นไลโคพีน นอกจากนี้เรายังพบไลโคพีนสะสมอยู่ในส่วนต่างๆของร่างกาย โดยพบมากที่อัณฑะ ต่อมหมวกไต และต่อมลูกหมาก (1) ไลโคพีนจัดเป็นสารประกอบที่ละลายในไขมัน หลังจากการรวมตัวกับน้ำดีแล้วไลโคพีนจะถูกดูดซึมเข้าสู่ร่างกายที่ลำไส้เล็กไปพร้อมๆกับอาหารจำพวกไขมัน และด้วยความสามารถอย่างสูงสุดในการกำจัดออกซิเจนโมเลกุลเดี่ยวที่เป็นสาเหตุของการทำลายเซลล์ในร่างกาย และการเกิดโรคเสื่อมสภาพต่างๆ ทำให้ไลโคพีนจัดเป็นสารแอนตี้ออกซิเดนท์ที่แรงตัวหนึ่งตัวหนึ่ง (1-7)

แหล่งอาหาร: แหล่งของไลโคพีนจากอาหารคือมะเขือเทศและผลิตภัณฑ์จากมะเขือเทศ เช่น มะเขือเทศกระป๋อง ซอสมะเขือเทศ และมะเขือเทศสกัด เป็นต้น (1, 2, 4) มีรายงานผลการวิจัยสารไลโคพีนในมะเขือเทศพบว่า ผลิตภัณฑ์แปรรูปจากมะเขือเทศและผลิตภัณฑ์อื่นที่มีมะเขือเทศเป็นองค์ประกอบหลัก จะมีสารไลโคพีนเป็นองค์ประกอบหลักจะมีสารไลโคพีนเป็นองค์ประกอบอยู่มากกว่าในผลมะเขือเทศดิบๆสดๆเสียอีก (1, 4) ผลไม้อื่น ๆที่พบไลโคพีนได้ คือ แตงโม เกรฟฟรุต ฝรั่ง และมะละกอ (1) นอกจากนี้ก็ยังพบไลโคพีนในรูปของผลิตภัณฑ์เสริมอาหารขายตามท้องตลาดทั่วไป

ประโยชน์: เนื่องจากคุณสมบัติในการเป็นแอนตี้ออกซิเดนท์ คุณสมบัติในการป้องกันและต่อต้านเซลล์ที่ผิดปกติ ทำให้นักวิทยาศาสตร์ทั้งหลายมุ่งที่จะศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างไลโคพีนกับมะเร็งและเนื้องอกหลายชนิด จากการศึกษาระบาดวิทยาในช่วงต้นที่ทำกับผู้สูงอายุชาวอเมริกาชี้ให้เห็นว่า การรับประทานมะเขือเทศปริมาณมาก จะให้ผลอย่างมีนัยสำคัญในการลดการตายจากมะเร็งในทุกส่วนของร่างกายได้ถึง 50 % (2) การบริโภคไลโคพีนได้รับการยืนยันแล้วว่าช่วยลดอัตราเสี่ยงต่อมะเร็งหลายรูปแบบ ดังต่อไปนี้

นอกจากนี้ยังมีภาวะอื่นๆมีความสัมพันธ์กับไลโคพีนอีกคือ

อาการเมื่อขาด: เช่นเดียวกับสารพวกคาร์โรทีนอยส์ตัวอื่นๆไลโคพีนเองก็ยังไม่มีการรายงาน ปัจจุบันรายงานถึงการขาด แต่อย่างไรก็ตามการมีระดับไลโคพีนในเลือดต่ำจะพบได้ในผู้สูงอายุและคนไข้มะเร็งต่างๆ (1)

ขนาดรับประทาน: ขนาดรับประทานที่แน่นอนของไลโคพีนนั้นยังไม่สามารถสรุปได้ในขณะนี้ แต่แต่อย่างไรก็ดีจากคำแนะนำของทั้งนักวิจัยและผู้เชี่ยวชาญทั้งหลาย กล่าวว่าขนาดรับประทานในการป้องกันมะเร็งคือประมาณ 6.5 มิลลิกรัมต่อวัน (2, 3, 4, 8)

ผลข้างเคียง: ไม่มีรายงานถึงผลข้างเคียงที่เกิดจากการบริโภคไลโคพีนในปริมาณมาก ๆ

ปฎิกริยากับสารอื่น: การดูดซึมและการนำไปใช้ของไลโคพีนและคาโรทีนอยส์ตัวอื่นๆในร่างกายนั้น จะดำเนินไปกับอาหารจำพวกไขมัน โปรตีน และวิตามินอี การดูดซึมหรือการนำไปใช้ จะถูกกดเมื่อมีไขมันที่หืนและสารที่ทำให้เกิดปฎิกริยาออกซิเดชั่น(ปฎิกริยาการเติมออกซิเจน)ในอาหาร และการดูดซึมไลโคพีนจะลดลงอย่างเห็นได้ชัดเมื่อเราได้รับอาหารที่มีไขมันปริมาณต่ำมากๆ(น้อยกว่า 5 กรัมต่อวัน)

Fuhrman B., Elis A., and Aviram M. Hypocholesterolemic Effect of Lycopene and b-Carotene Is Related to Suppression of Cholesterol Synthesis and /augmentation of LDL Receptor Activity in Macrophages., 1997; 233: 658-662.

Ribayo-Mercado JD, et al. Skin lycopene is destroyed preferentially over b-carotene during ultraviolet irradiation in humans. J Nutr., 1995; 125: 1854-1859.